Αν θέλουμε να ψηλαφίσουμε την ουσία της Κίνας, μιας χώρας που υπό την ηγεσία του Σι Τζινπίνγκ έχει αναδειχθεί σε καθοριστική δύναμη στην παγκόσμια πολιτική σκηνή ενώ παράλληλα είναι τόσο «ξένη» προς τα δικά μας πολιτισμικά χαρακτηριστικά, χρειαζόμαστε κάτι περισσότερο από την, ομολογουμένως, στενή σχέση μας με τα spring rolls και το Temu. Τα δύο βιβλία που προτείνουμε μπορεί να αποτελέσουν μια πρώτη προσέγγιση.

Σι Τζινπίνγκ: Η Εξουσία στη Σύγχρονη Κίνα

Πρόκειται για μια προσπάθεια ερμηνείας της εξουσίας τού Σι, των όρων ανάδυσής της και των ορίων της, μέσα στο ιδιαίτερο θεσμικό και ιστορικό πλαίσιο του Κομμουνιστικού Κόμματος Κίνας.

Ο Μπράουν, ένας από τους πιο έμπειρους δυτικούς μελετητές της σύγχρονης Κίνας, αποφεύγει συνειδητά τόσο την προσωπολατρία όσο και την καρικατούρα του «νέου αυτοκράτορα», επιλέγοντας να δει τον Σι ως προϊόν και ταυτόχρονα ως καταλύτη ενός συστήματος που ήδη αναζητούσε μεγαλύτερη συνοχή και πειθαρχία.

Από δυτική σκοπιά, κινείται συνειδητά κόντρα σε δύο κυρίαρχες τάσεις της βιβλιογραφίας για τη σύγχρονη Κίνα: αφενός την προσωποκεντρική δαιμονοποίηση του Σι Τζινπίνγκ ως «νέου Μάο» και αφετέρου τη φιλελεύθερη ελπίδα ότι το κινεζικό σύστημα μπορεί να ερμηνευθεί ως μια παρεκκλίνουσα, αλλά τελικά μεταβατική εκδοχή προς μια πιο δυτικού τύπου πολιτική κανονικότητα.

Αυτή η επιλογή προσδίδει στο βιβλίο μια νηφαλιότητα που συχνά εκλείπει από τον δημόσιο δυτικό λόγο, αλλά ταυτόχρονα το εκθέτει στην κριτική ότι, στην προσπάθειά του να κατανοήσει, κινδυνεύει να εξομαλύνει. Ο συγγραφέας υποστηρίζει ότι η συγκέντρωση εξουσίας επί Σι δεν αποτελεί ιστορική ανωμαλία, αλλά επαναφορά ενός μοτίβου που το κινεζικό πολιτικό σύστημα ποτέ δεν εγκατέλειψε πλήρως. Στο διεθνές επίπεδο, ο Μπράουν αποφεύγει τον πειρασμό της δραματικής σύγκρουσης πολιτισμών. Υποστηρίζει ότι η πιο επιθετική και διεκδικητική στάση της Κίνας υπό τον Σι δεν πηγάζει κυρίως από ιδεολογική φιλοδοξία παγκόσμιας ηγεμονίας.

Η εξωτερική πολιτική παρουσιάζεται ως προέκταση της εσωτερικής ανάγκης σταθερότητας και ελέγχου, όχι ως επαναστατικό σχέδιο ανατροπής της διεθνούς τάξης.Την ίδια στιγμή η προσέγγισή του περιορίζει τη δυνατότητα ηθικής κριτικής απέναντι στο σύστημα χωρίς να την ακυρώνει ρητά, αφήνοντάς μας σε μια γκρίζα ζώνη ερμηνευτικής ουδετερότητας.

Ένα ακόμη σημείο που μπορεί να προβληματίσει τον δυτικό αναγνώστη (εάν υποθέσουμε ότι ανήκουμε στο είδος) είναι η σχεδόν σκόπιμη υποβάθμιση της ατομικής ευθύνης του Σι. Ειδικά σε ζητήματα όπως το Σιντζιάνγκ, το Χονγκ Κονγκ ή ο έλεγχος της κοινωνίας μέσω τεχνολογίας, η ανάλυση του Μπράουν αποφεύγει να αποδώσει σαφή πολιτική ευθύνη, μετατοπίζοντας το βάρος στο σύστημα και στις «αναγκαιότητές» του.

Επιμένει ότι ο Σι Τζινπίνγκ λειτουργεί πρωτίστως ως θεσμικός ηγέτης και μόνο δευτερευόντως ως αυταρχική προσωπικότητα.

Η περίφημη εκστρατεία κατά της διαφθοράς δεν παρουσιάζεται απλώς ως μέσο εξουδετέρωσης αντιπάλων, αλλά ως μηχανισμός εσωτερικής πειθαρχίας και ανασυγκρότησης της κομματικής συνοχής. Είναι, κατά τον Μπράουν, εργαλείο διακυβέρνησης, όχι απλώς καταστολής.

Αν και ο Kινέζος ηγέτης συγκέντρωσε πρωτοφανή ισχύ για τα μετα-μαοϊκά δεδομένα, η εξουσία του δεν είναι απεριόριστη αφού ασκείται μέσα σε ένα πυκνό πλέγμα ενδοκομματικών ισορροπιών, περιφερειακών ελίτ, στρατιωτικών δομών και αναγκών διαρκούς οικονομικής ανάπτυξης. Σε αντίθεση με τις δυτικές δημοκρατίες, όπου η πολιτική εξισορρόπηση λαμβάνει χώρα μεταξύ διακριτών θεσμών και κοινωνικών συμφερόντων, στην Κίνα οι συγκρούσεις αυτές εκδηλώνονται στο εσωτερικό του ίδιου του κομματικού κράτους.

Αλλά, και σε αντίθεση με άλλα, γνωστά μας αυταρχικά κράτη, ο κινεζικός αυταρχισμός είναι σταθερός επειδή είναι θεσμικά σύνθετος, όχι επειδή είναι απολύτως προσωποκεντρικός. Ο Μπράουν μάς υποδεικνύει ότι η Κίνα δεν «θα καταρρεύσει» απλώς επειδή ένας ηγέτης έχει υπερβολική ισχύ.

The party’s interests come first – The life of Xi Zhongxun, Father of Xi Jinping

Όπως παρατηρεί ο Τοριγκιάν, η ιστορία της εσωτερικής δυναμικής του ΚΚΚ αποτελεί για τους ξένους μελετητές «ένα από τα πιο δύσκολα ερευνητικά αντικείμενα στον κόσμο». Το γεγονός ότι στις 718 σελίδες συνυπάρχει κι ένα άλλο «από τα πιο δύσκολα ερευνητικά αντικείμενα στον κόσμο», η σχέση πατέρα και γιου, δημιουργεί μια ιδιαίτερα γοητευτική δυναμική για τον αναγνώστη. Παρόλο που ο συγγραφέας διευκρινίζει ότι: «Αυτό το βιβλίο δεν προορίζεται να αποτελέσει μια φροϋδική ανάλυση του Σι Τζινπίνγκ. Αντίθετα, χρησιμοποιεί τη ζωή ενός μάλλον μοναδικού ατόμου για να αφηγηθεί την ιστορία του Κινεζικού Κομμουνιστικού Κόμματος στον 20ο αιώνα […]

Ο Σι Τζινπίνγκ ήταν εννέα ετών το 1962, πριν από την έναρξη της Πολιτιστικής Επανάστασης, το 1966, όταν ο πατέρας του, ανώτερο μέλος της κυβέρνησης του Μάο, θεωρήθηκε αντεπαναστάτης με εκείνες τις, μεταξύ γελοίου και τραγικού, κατηγορίες που υπέστη πλήθος ανθρώπων. «Ο πατέρας Σι βυθίστηκε σε 16 χρόνια πολιτικού αποκλεισμού και βίας. «Στάθηκε» μπροστά σε ένα στάδιο γεμάτο «επικριτές», ξυλοκοπούμενος με τα χέρια δεμένα πίσω από την πλάτη, ενώ το πλήθος φώναζε: «Ανατρέψτε τον! Βάλτε φωτιά! Τηγανίστε τον!».

Όπως γράφει ο Τοριγκιάν, ο Σι Τζινπίνγκ «αναγκάστηκε να καταγγείλει» τον πατέρα του ενώ υπέφερε «εξαιρετικά άδικη μεταχείριση» λόγω των γονιών του. Στη μονάδα εργασίας της μητέρας του, για παράδειγμα, ο νεαρός Σι ήταν ο μόνος που σύρθηκε έξω μαζί με μια ομάδα ενηλίκων για να κριθεί δημοσίως.

Ο έφηβος ανέχτηκε τη μητέρα του να φωνάζει «Κάτω ο Σι Τζινπίνγκ!» από φόβο για περαιτέρω διώξεις εναντίον της. Όταν ο Σι αργότερα το έσκασε από το σχολείο μια νύχτα για να τρέξει στο σπίτι και να την ικετεύσει για φαγητό, αυτή τον επέπληξε και τον παρέδωσε στις αρχές. Πριν τελειώσει η Πολιτιστική Επανάσταση, η αδελφή του, που είχε υποστεί τα δικά της βασανιστήρια, κρεμάστηκε από την απελπισία.

Ο Ράνα Μίτερ, στο China Books Review, επισημαίνει ότι ο πατέρας Σι ανήκει σε εκείνη τη γενιά στελεχών που έζησαν τις εσωκομματικές εκκαθαρίσεις όχι ως ιστορικό γεγονός, αλλά ως καθημερινή εμπειρία. Φυλακίσεις, δημόσιες ταπεινώσεις, απώλειες κοινωνικού κύρους δεν αποτέλεσαν ποτέ λόγο αποστασιοποίησης από το κόμμα.

Τα μαρτύρια συνεχίστηκαν μέχρι την άνοδο του Ντενγκ Σιαοπίνγκ, το 1978, και το τέλος της Πολιτιστικής Επανάστασης. Ο σημερινός Σι όλο αυτό το διάστημα ζούσε υπό τη ντροπιαστική σκιά του «αντεπαναστάτη»πατέρα του.

Ωστόσο, όπως γράφει ο Τοριγκιάν: «Ο Σι Τζινπίνγκ αναφέρεται επανειλημμένα στον πατέρα του όταν συναντά ξένους. Τον Αύγουστο του 2011, όταν συναντήθηκε με τον τότε αντιπρόεδρο Τζο Μπάιντεν, μίλησε για τον Τζονγκσούν και για τις τραυματικές εμπειρίες της οικογένειάς του. Χωρίς να προκληθεί, ο Σι έφερε επίσης τον πατέρα του στη συζήτηση κατά τη διάρκεια μιας ζεστής συνομιλίας μπροστά στο τζάκι στο Lodge, την επίσημη κατοικία του τότε πρωθυπουργού της Αυστραλίας, Κέβιν Ραντ. Τον Μάρτιο του 2013, ο Σι είπε σε ομάδα Ρώσων σινολόγων ότι ο πατέρας του ήταν το «ύψιστο παράδειγμα ζωής» και ότι ήταν «ανθρώπινος στο υψηλότερο μέτρο σοφίας». «Πήραμε τη σκυτάλη της ιστορίας και θα τη μεταφέρουμε με τιμή», είπε ο Σι».

Το 2012-13 ο Σι Τζινπίνγκ ανέλαβε την ανώτατη ηγεσία της Κίνας. Συνεχίζει να θεωρεί την κριτική της ιστορίας του κόμματος ως «ιστορικό μηδενισμό».

Kerry Brown, Σι Τζινπίνγκ: Η εξουσία στη σύγχρονη Κίνα, Μτφ.: Ανδρέας Κίκηρας, Εκδ. Πεδίο, σελ. 268

Joseph Torigian, The party’s interests come first – The life of Xi Zhongxun, Father of Xi Jinping, Εκδ. Stanford University Press, σελ. 718